Waar je op let bij representatie, hoe je kiest op leeftijd, en welk boek past bij welk moment van de dag
Je staat in de boekhandel of voor de kast in de bibliotheek en je pakt er een paar uit op gevoel. Mooie kaft, leuke tekening, klaar. Meestal werkt dat prima.
Maar soms zoek je iets specifieks: een boek waarin je kind zichzelf terugziet. En dan blijkt kiezen ineens lastig, want de meeste tips online gaan over leeftijd en niet over herkenning.
Hieronder drie dingen waar je op kunt letten, en één ding dat bijna nooit genoemd wordt maar in de praktijk het meest uitmaakt.
Waarom herkenning ertoe doet
Kinderen leren van verhalen wie er in de wereld belangrijk genoeg is om over te schrijven. Als een kind nooit een hoofdpersoon tegenkomt die eruitziet zoals hij, of die een familie heeft zoals de zijne, trekt het daar stilletjes een conclusie uit.
Onze uitgeverij is precies daaruit ontstaan. In een tweedehands boekwinkel zochten wij naar kinderboeken met personages die op ons leken toen we klein waren. Ze waren er niet. De hoofdpersonen weken niet af van de westerse norm, en diversiteit kwam hooguit voor in een enkel dierenverhaal.
Belangrijk daarbij: herkenning is niet alleen iets voor kinderen die ondervertegenwoordigd zijn. Voor kinderen die zichzelf overal terugzien, is het minstens zo waardevol om verhalen te lezen over levens die niet op het hunne lijken. Dat is hoe empathie zich ontwikkelt, en het is makkelijker via een verhaal dan via een gesprek.
Waar je op let bij representatie
Is het personage een mens of een thema? Het verschil zit hem hierin: gaat het boek over een kind dat toevallig zwart is, of gaat het boek over zwart zijn? Allebei mag bestaan en allebei is nodig, maar een plank met alleen dat tweede type geeft kinderen de boodschap dat hun achtergrond altijd een probleem is dat besproken moet worden.
Mag het personage gewoon plezier hebben? Veel boeken over diversiteit gaan over pijn, uitsluiting of geschiedenis. Zwaarte heeft zijn plek, maar kinderen hebben net zo goed verhalen nodig waarin ze de held zijn, avonturen beleven en gewoon lol maken.
Klopt het van binnenuit? Kijk wie het geschreven en getekend heeft. Details die kloppen verraden zich in kleinigheden: de klok in de vorm van Suriname aan de muur, de koto die een oma draagt, de maizena koekjes op tafel, de kalebas in de keuken. Dat zijn dingen die je niet verzint als je er niet mee bent opgegroeid, en kinderen die het herkennen voelen zich meteen gezien.
Is de beperking of achtergrond het hele personage? In goede boeken lost een kind niet zijn eigen identiteit op als was het een probleem. Het verhaal draait om wat hij doet, niet om wat hij is.
Kiezen op leeftijd, kort
2 tot 4 jaar: korte zinnen, herhaling, veel om aan te wijzen. Een verhaal hoeft nauwelijks plot te hebben.
4 tot 6 jaar: een duidelijk probleem en een oplossing. Kinderen willen nu weten hoe het afloopt en waarom iemand doet wat hij doet.
6 tot 8 jaar: meer tekst, meer lagen, ruimte voor humor en voor personages die niet alleen maar aardig zijn.
8 jaar en ouder: leesboeken, maar onderschat het prentenboek niet. Voor een gesprek over iets moeilijks is een prentenboek vaak beter dan een dik boek, ook bij oudere kinderen.
Het ding dat bijna nooit genoemd wordt: bij welk moment past het boek?
Dit is in de praktijk de belangrijkste vraag, en hij staat nergens op de achterkant. Niet elk goed boek past bij elk moment.
Rustige boeken voor het slapengaan. Verhalen die uitnodigen tot introspectie, waarbij rust en verbondenheid centraal staan en waar ruimte is om stil te staan bij gevoelens. Deze lees je in de kleine kring van een bed en een lampje.
Activerende boeken voor overdag. Boeken die vragen om iets te doen: knutselen, praten, buiten kijken, samen iets maken. Sommige van onze auteurs zeggen er letterlijk bij dat hun boek vraagt om een knutselmiddag of om een activiteit erna. Die lees je niet om zeven uur 's avonds voor, tenzij je nog een uur wilt.
Zoek- en aanwijsboeken. Interactief, met iets om te vinden op elke bladzijde. Heerlijk, maar niet rustgevend.
Boeken die een gesprek openen. Over grenzen, over verlies, over erbij horen. Deze werken het best op een moment waarop er tijd is om door te praten, dus liever zaterdagochtend dan vlak voor het slapen.
Een klein voorbeeld van hoe fijn dat onderscheid is: een boek waarin een kind zijn oma kwijtraakt op de markt is enorm leuk om samen te zoeken, maar sommige kinderen vinden het ook best spannend. Prima voor 's middags, minder handig als laatste verhaal van de dag.
Praktische tips voor in de winkel of bibliotheek
- Lees één bladzijde hardop. Klinkt de tekst lekker in je mond? Je gaat hem dertig keer voorlezen.
- Kijk naar de bijfiguren, niet alleen naar de hoofdpersoon. Daar zie je het snelst of de wereld van het boek klopt.
- Laat je kind kiezen op cover. Ja, ook als je die keuze niks vindt. Eigen keuze is de helft van het leesplezier.
- Tel eens. Pak tien boeken van je eigen plank en kijk hoeveel hoofdpersonen op de kinderen in jullie straat lijken. Die uitkomst zegt meer dan welk artikel ook.
Waar je bij ons kunt beginnen
Ons hele fonds is gebouwd op het idee dat elk kind zichzelf moet kunnen herkennen, en dat verhalen daarvoor niet zwaar of educatief hoeven te zijn. We werken samen met makers uit uiteenlopende gemeenschappen, omdat details die kloppen alleen ontstaan als ze van binnenuit komen.
Allemaal Anders is een goed startpunt voor het gesprek over verschillen en waarom die iets waard zijn. Ali's Afro gaat over een meisje dat worstelt met haar haar dat steeds groter wordt en zich anders voelt dan haar klasgenoten, en over de weg naar trots. Wil je een verhaal waarin cultuur er gewoon is zonder het onderwerp te zijn, kijk dan naar Paniek op de Pasar of Antimonsterspray.
Uitgeverij Wilde Haren maakt kinderboeken waarin elk kind zichzelf kan herkennen. Bekijk alle titels in onze webshop.