Over praten met kinderen over vluchten, thuis missen, en waarom je bij het gevoel begint en niet bij de oorlog
Er komt een nieuw kind in de klas dat de taal nog niet spreekt. Of het journaal staat aan en je kind vraagt waarom die mensen in een boot zitten. Of je kind komt thuis met een vraag waar je even stil van wordt.
En dan sta je daar. Want hoe leg je dit uit zonder je kind bang te maken, en zonder het zo af te vlakken dat het nergens meer over gaat?
Begin bij het gevoel, niet bij de oorlog
De meest gemaakte fout is beginnen bij de oorzaak. Oorlog, geweld, politiek. Dat is voor een jong kind niet te bevatten, en het levert vooral angst op: gebeurt dat hier ook?
Begin in plaats daarvan bij iets wat elk kind kent: je thuis missen.
Elk kind heeft weleens ergens gelogeerd en naar huis gewild. Elk kind kent het gevoel dat iets vertrouwds er ineens niet is. Dat is een klein gevoel vergeleken met vluchten, maar het is wel de deur waardoor je naar binnen kunt.
Van daaruit kan het:
"Sommige kinderen kunnen niet meer terug naar hun huis, omdat het daar te gevaarlijk werd. Ze zijn met hun familie ergens anders heen gegaan waar het veilig is. Maar hun huis, hun straat, hun oma en hun vrienden missen ze wel."
Daarmee heb je het belangrijkste gezegd. Wat er precies gebeurd is, kan later, als je kind erom vraagt.
Vier dingen die helpen in het gesprek
Antwoord op de vraag die gesteld wordt. Kinderen vragen zelden om het hele plaatje. Geef antwoord op wat ze vroegen en wacht af. Als er meer nodig is, komt de volgende vraag vanzelf.
Zeg eerlijk dat het niet eerlijk is. Kinderen hebben een scherp gevoel voor rechtvaardigheid. Als je doet alsof dit nu eenmaal zo is, voelen ze dat het niet klopt. "Nee, dit is niet eerlijk" is een beter antwoord dan een uitleg.
Wees duidelijk over hun eigen veiligheid. Jonge kinderen betrekken alles op zichzelf. Zeg gewoon hardop dat jullie hier veilig zijn, ook als je kind er niet naar vraagt.
Laat de mensen niet alleen slachtoffer zijn. Dit is het punt dat het vaakst misgaat. Als een kind alleen hoort over verdriet en gevaar, ontstaat er medelijden. En medelijden is geen goede basis voor vriendschap met dat nieuwe kind in de klas.
Vertel dus ook wat er nog wél is. Dat kinderen in een vluchtelingenkamp voetballen, ruzie maken, grapjes maken en verliefd worden. Dat een kind dat de taal nog niet spreekt misschien twee andere talen wél spreekt. Dat is geen mooipraterij, dat is gewoon de werkelijkheid erbij.
Als er een nieuw kind in de klas komt
Wat praktisch werkt:
- Leer je kind de naam goed uitspreken, en oefen het thuis. Dit is klein en het doet enorm veel.
- Wijs erop dat je kunt spelen zonder taal. Voetballen, tekenen, tikkertje. Vriendschap wacht niet op woorden.
- Vraag niet naar het verhaal. Leer je kind dat je niet begint met "wat is er met jou gebeurd?" Dat is een vraag die een kind steeds opnieuw dwingt terug te gaan.
- Vraag wel naar gewone dingen. Wat is je lievelingseten, heb je een broer, wat kun je goed.
Wat "thuis" eigenlijk is
De mooiste manier om dit met kinderen te onderzoeken is niet via landen en grenzen, maar via de vraag: wat maakt iets tot jouw thuis?
Stel het aan je kind en luister goed. De antwoorden gaan bijna nooit over een huis. Ze gaan over een geur, een geluid, een deken, iemands stem, het geluid van de voordeur.
En dat is precies het punt. Thuis is geen adres. Thuis is iets wat je meeneemt, ook als je alles achterlaat. Voor een kind dat gevlucht is, is dat geen troostende gedachte maar een letterlijke werkelijkheid.
Een goede vervolgvraag: wat zou jij meenemen als je maar één tas mocht vullen? Kinderen kiezen dan bijna nooit iets duurs. Ze kiezen iets waar een herinnering aan vastzit.
Een boek dat bij het gevoel begint: Noah en de steen
Noah en de steen doet precies wat hierboven staat. Het begint niet bij oorlog, maar bij een gemis, en bij een jongen die op zoek gaat naar een steen.
Hoofdpersoon Noah is leergierig en optimistisch. Dat is de sleutel tot het hele boek: de zoektocht ontstaat vanuit een gemis, maar het pad zelf is er een vol liefde en plezier. Er wordt geen leed opgeroepen om het punt te maken. De boodschap die overblijft als je het dichtslaat is samen te vatten in één zin: thuis is een gevoel in je hart.
Waarom stenen? Omdat ze overal zijn. Klein en groot, vast en donker, schitterend en doorzichtig. Er bestaan er ontelbaar veel soorten, en waar je ook terechtkomt in de wereld, ze liggen er. Voor een kind dat alles heeft achtergelaten is dat een verrassend hoopvol gegeven, en het maakt het boek na het voorlezen meteen tot een activiteit: ga naar buiten en zoek er zelf een.
Het verhaal achter het verhaal
De auteur is kinderarts en werkte in een vluchtelingenkamp op een Grieks eiland. Ze was net bevallen van haar zoon toen ze las dat het grootste vluchtelingenkamp van Europa was afgebrand, op datzelfde eiland. Op dat moment wist ze dat ze de kinderen daar iets wilde geven, en vatte het idee voor een kinderboek post.
Ze mist in de kinderboekenwereld verhalen die het gevoel beschrijven dat je thuis mist. Dat je zoekt naar iets waarvan je weet hoe het voelt en hoe belangrijk het is, maar dat je kwijt bent. Dit boek vult dat gat.
Wat er níet in staat is minstens zo belangrijk. Het oorspronkelijke idee bevatte een oorlogsscene. Die is bewust omgebogen naar iets luchtigers en herkenbaarders, zonder dat het leed hoeft op te roepen. Precies de balans die in dit onderwerp zo moeilijk te vinden is.
De auteur promoveert dit jaar op de gezondheid van kinderen, fysiek én mentaal, en werkt in de praktijk veel met vluchtelingenkinderen. Dat merk je aan het boek: het neemt de gevoelens van kinderen serieus zonder ze te overvragen.
Wist je dat?
De mammoetscene heeft de auteur gedroomd. Ze werd wakker en kon precies beschrijven wat ze voor zich had gezien.
Voor wie is het?
Groot gedroomd: voor kinderen in vluchtelingenkampen over de hele wereld. Maar net zo goed voor elk kind dat wil voelen dat thuis in hemzelf zit, en voor elk kind dat nieuwsgierig is naar een ander kind en empathie kan ontwikkelen door te leren kennen wat andere kinderen meemaken.
Het is een rustig boek dat uitnodigt tot introspectie, dus bij uitstek geschikt voor het slapengaan.
De auteur noemt als inspiratiebronnen onder meer Een boek voor jou van Marit Tornqvist, en Galmende Geschiedenissen van Sinan Cankaya, een boek dat laat zien dat je soms een verhaal binnen een verhaal moet vertellen om het te kunnen vertellen.
Noah en de steen verschijnt op 13 november 2026.
Uitgeverij Wilde Haren maakt kinderboeken waarin elk kind zichzelf kan herkennen.