Ga een willekeurige kinderboekenkast door en je valt meteen over de dieren: een beer die leert delen, een kikker die vriendschap ontdekt, een konijn dat zenuwachtig naar school gaat. Dieren als hoofdpersonages zijn zo gewoon geworden in de jeugdliteratuur dat het bijna een ongeschreven wet lijkt. Maar is dat eigenlijk wel zo vanzelfsprekend?
Bij Uitgeverij Wilde Haren denken we van niet. Onze boeken stellen mensen centraal: kinderen van vlees en bloed, in allerlei tinten, uit allerlei werelden.
Waarom staan er zoveel dieren in kinderboeken?
De populariteit van dierenpersonages heeft een lange geschiedenis. Fabels, sprookjes, prentenboeken. In al die genres worden dieren al eeuwenlang gebruikt om menselijke situaties te verbeelden. De gedachte erachter is begrijpelijk: een beer of konijn heeft geen specifieke huidskleur, geen duidelijk geslacht, geen herkenbare culturele achtergrond. Ze zouden daardoor universeler zijn.
Maar universeel voor wie?
Een kind dat opgroeit in Amsterdam-Zuidoost, Rotterdam-West of een andere gemengde wijk ziet in die "neutrale" berenwereld niet zichzelf terug. En een kind dat wél in die berenwereld het gevoel heeft zich te herkennen, doet dat juist omdat de impliciete standaard al lang is ingebakken: wit, westers, en zonder noemenswaardige culturele eigenheid.
Menselijke personages raken dieper
Er is ook wetenschappelijk bewijs dat de keuze voor menselijke personages er werkelijk toe doet. Onderzoekers aan de Universiteit van Toronto testten in 2016 bij 96 kinderen tussen vier en zes jaar oud of een verhaal met een menselijk personage meer effect had dan hetzelfde verhaal met een dierenpersonage. Kinderen die het verhaal hoorden mét een menselijke hoofdpersoon, een jongetje dat leerde delen, deelden daarna aanzienlijk vaker hun eigen stickers dan kinderen die het verhaal met het wasbeertje hadden gehoord. Dat is geen klein verschil.
Patricia Ganea, die het onderzoek leidde, noemde de resultaten zelf verrassend, juist omdat de meeste boeken voor jonge kinderen het tegenovergestelde doen. Kinderen identificeren zich sterker met een mens, en die identificatie maakt het verhaal effectiever voor leesplezier en voor het meegeven van waarden.
Elk kind verdient een spiegel
Representatie in kinderboeken gaat verder dan het doorbreken van een literaire gewoonte. Als een kind zichzelf nooit terugziet in de verhalen die het leest, leert het onbewust dat mensen zoals het zelf minder interessant zijn als hoofdpersoon. Dat is een boodschap die je geen enkel kind wil meegeven.
Goed leesonderwijs begint bij betrokkenheid, en betrokkenheid begint bij herkenning. Kinderboeken met menselijke personages geven elk kind een spiegel en een venster op de wereld van een ander. Die combinatie is precies wat we nodig hebben om bredere empathie en nieuwsgierigheid bij kinderen te kweken.
Wat maakt een menselijk personage sterk?
Een sterke hoofdpersoon in een kinderboek heeft een naam, een karakter en een wereld die aanvoelt als echt. Niet een symbool voor een bepaalde boodschap, maar gewoon een kind dat ergens doorheen gaat. Dat kan spannend zijn, grappig, ontroerend of een mix van die drie.
Bij inclusieve kinderboeken voor ouders en leerkrachten gaat het er niet om dat de huidskleur of achtergrond van een personage het hele verhaal bepaalt. De beste boeken zijn die waar een kind met een andere achtergrond gewoon de held is. Niet als uitzondering, maar als vanzelfsprekendheid.
Neem Onyeka en de Academie van de Zon. Onyeka is een meisje met haar dat als wapen dient, een wereld vol gevaar en magie, en een verhaal dat je meteen meesleurt. Haar achtergrond is onderdeel van wie ze is, niet de reden van het verhaal. Of neem Plons! Aya gaat diplomazwemmen, een prentenboek over een meisje dat afzwemt, zenuwachtig is, en uiteindelijk trots op zichzelf kan zijn. Elk kind herkent dat.
Diversiteit is geen toegift, maar het vertrekpunt
Er is een verschil tussen een boek dat "ook" een kind van kleur in de illustraties heeft gestopt, en een boek dat vanuit dat kind vertelt. Alleen het tweede telt echt. Alternatieven voor mainstream kinderboeken die meer diversiteit bieden zijn inmiddels geen zeldzaamheid meer, maar de markt vraagt nog steeds om meer.
Uitgeverij Wilde Haren kiest bewust voor menselijke personages die iedereen representeren: van alle kleuren, achtergronden en ervaringen. Niet omdat dat een statement is, maar omdat het gewoon klopt. Kinderen zijn mensen. De hoofdpersoon in hun boek mag dat ook zijn.
Wat ouders en leerkrachten kunnen doen
Als ouder of leerkracht hoef je niet te wachten tot de markt volledig bijgepraat is. Je kunt nu al actief kiezen voor boeken die menselijke personages centraal stellen en daarbinnen zoeken naar diversiteit. Een paar praktische tips:
-
Kijk niet alleen naar het omslag, maar blader door het boek: wie doet er iets? Wie lost het op?
-
Combineer klassiekers met nieuwere titels die andere perspectieven brengen.
-
Vraag kinderen naar wie ze het liefste willen zijn in een verhaal, en waarom.
-
Bezoek prentenboeken over verschillen en acceptatie voor extra inspiratie bij het starten van gesprekken met kinderen.
Boeken met dieren zijn niet per definitie slecht, maar ze zijn ook niet de enige manier. En voor kinderen die nog nooit een hoofdpersoon hebben gezien die op henzelf leek, is een boek met een menselijk kind als held soms precies wat nodig is.
De wereld van kinderboeken is breed genoeg voor iedereen. Het gaat er alleen om dat je ook echt voor iedereen schrijft.