Een complete les over identiteit voor groep 3 tot en met 6, met voorleesverhaal, kringgesprek en gratis werkblad
In Daarom heet ik zo! krijgt Tina een opdracht van de meester: zoek uit waar je naam vandaan komt. Ze gaat er boos van naar huis. Niet omdat de opdracht moeilijk is, maar omdat ze bang is dat haar naam saai is. Wat als er helemaal geen mooi verhaal achter zit?
Die angst herkennen veel kinderen. En precies daarom werkt de opdracht zo goed in een echte klas. Deze les is niets anders dan Tina's opdracht, uitgevoerd door jouw groep. Je leest het boek voor, de kinderen gaan op onderzoek uit, en de dag erna zit je in de kring met vijfentwintig verhalen die er de dag ervoor nog niet waren.
Hieronder staat de complete lesopzet, ongeveer dertig minuten verdeeld over twee momenten.
Wat er in het boek gebeurt
Tina, eigenlijk Valentina, denkt dat haar naam niets over haar zegt. Terwijl zij daarmee worstelt, ontdekt ze waarom haar klasgenootjes heten zoals zij heten. Achter elke naam in het boek zit een echte, zorgvuldig uitgezochte betekenis. Auteur Rigoberta Mejia Sian heeft dat bewust zo gedaan: de namen moesten niet alleen mooi klinken, maar ook echt iets vertellen, zodat kinderen tijdens het lezen gaan denken en wat betekent de mijne dan?
Ondertussen zitten Tina's ouders in het ziekenhuis met haar pasgeboren broertje Mateo, waardoor ze niet zomaar even kan vragen hoe het zit. Dat maakt het wachten op het antwoord spannend, en het maakt de ontknoping des te mooier.
Het boek is geschreven vanuit ervaring. Rigoberta kreeg als kind opmerkingen over haar naam en had er lang een haat-liefdeverhouding mee. Mensen vonden hem lastig, te ingewikkeld, hij paste in geen enkel hokje. Tot ze het verhaal erachter leerde kennen: ze is vernoemd naar Rigoberta Menchú, die in 1992 de Nobelprijs voor de Vrede won voor haar strijd voor de rechten van inheemse groepen in Guatemala. Daarmee is haar naam een directe lijn naar haar overleden Guatemalteekse vader. Wat eerst ongemakkelijk voelde, werd trots.
Waarom deze les werkt
Kinderen van deze leeftijd zijn met twee dingen tegelijk bezig: erbij horen en tegelijk iemand zijn. "Ben ik bijzonder genoeg zoals ik ben?" is een vraag die veel kinderen stilletjes met zich meedragen. Een naam is precies het punt waar die twee samenkomen. Hij maakt je onderdeel van een familie en tegelijk uniek in de groep.
Anders dan bij veel lessen over identiteit hoef je hier niemand aan te wijzen. Iedereen doet mee, want iedereen heeft een naam.
En het pakt goed uit voor de kinderen die het het hardst nodig hebben. Wie een naam heeft die vaak verkeerd wordt uitgesproken of die door anderen "lastig" wordt genoemd, leert al vroeg dat de eigen naam een probleem is dat jij moet oplossen. Deze les draait dat om. De naam wordt het onderwerp waar de hele klas nieuwsgierig naar is.
De les, deel 1: voorlezen en de opdracht meegeven (15 minuten)
Lees Daarom heet ik zo! voor. Het is bewust geen boek waarbij kinderen moeten aanwijzen en roepen: het vraagt om rust en aandacht, en leent zich goed voor een moment waarop er ruimte is om stil te staan bij gevoelens.
Stel na afloop één vraag aan de groep: wie weet waarom hij of zij zo heet? Meestal steken er een paar handen op en kijkt de rest betrapt. Dat verschil is je aanleiding.
Geef daarna dezelfde opdracht mee die Tina van de meester krijgt. Vier vragen, te stellen aan een ouder, verzorger, oma, opa of iemand anders die het weet:
- Wie koos mijn naam?
- Waarom werd het juist deze naam?
- Was er nog een andere naam die het bijna werd?
- Ben ik vernoemd naar iemand? Naar wie?
Die derde vraag levert vaak de mooiste verhalen op. Een voorbeeld uit onze eigen uitgeverij: schrijver Joëlle Reket vertelde dat haar moeder eigenlijk Dewi zou heten, een Indonesische naam die godin of schoonheid betekent. Bij de aangifte in de jaren zestig werd die naam geweigerd, en zo werd het Gaby. Bijna elke familie heeft zo'n verhaal, ook families die denken van niet.
Benoem vooraf dat "dat weet ik niet" ook een goed antwoord is. Niet elk kind heeft toegang tot familieverhalen, en niet elke naam is met een reden gekozen. Zeg hardop dat een naam die gekozen is omdat hij mooi klonk óók een verhaal is. Dan hoeft geen kind zich de volgende dag met lege handen te melden, en verdwijnt precies de angst waar Tina in het boek mee zit.
De les, deel 2: de kring (15 minuten)
Laat kinderen eerst in tweetallen hun antwoorden uitwisselen. Daarna interviewen ze drie klasgenoten en noteren wat die namen betekenen, net zoals Tina in het boek ontdekt hoe het bij haar klasgenootjes zit.
Sluit af met een kringgesprek. Bruikbare vragen:
- Welke naam had de verrassendste betekenis?
- Is er iemand vernoemd naar een familielid? Wat weet je over die persoon?
- Zijn er namen die in meerdere talen bestaan, of anders klinken in een andere taal?
- Wat zou jij willen dat mensen weten over jouw naam?
Die laatste is de belangrijkste. Daar krijgen de kinderen die hun naam vaak moeten spellen of corrigeren voor één keer het woord.
Extra: zoek de quetzal
Een opdracht voor de scherpe kijkers. Op de voorkant van het boek, tussen de dubbele A, en rechts op de achterkant zit een bijzondere vogel verstopt: een quetzal. Dat is de nationale vogel van Guatemala, symbool voor vrijheid en schoonheid, terug te zien in de vlag van het land en zelfs in de naam van de munt.
Het detail is persoonlijk. De auteur is er zelf naar vernoemd: haar tweede naam is Quetzali. De vogel is dus geen versiering maar een stukje familiegeschiedenis dat letterlijk in het boek verweven zit. Een mooi slot van de les, want het laat kinderen zien dat naamverhalen zich op de gekste plekken verstoppen.
Differentiëren
Groep 3: laat het schrijfwerk grotendeels los. Het tekenvak op het werkblad kan de hele les dragen, en de antwoorden geven kinderen mondeling in de kring.
Groep 6: voeg een schrijfopdracht toe. Laat kinderen een kort stuk schrijven vanuit het perspectief van degene die hun naam koos, op het moment dat de keuze werd gemaakt.
Meertalige groep: vraag hoe de naam klinkt en geschreven wordt in de andere taal die thuis gesproken wordt, en laat kinderen het op het bord zetten.
Het werkblad
Bij deze les hoort een printbaar werkblad van één A4, zwart-wit, met het tekenvak, de vier vragen voor thuis en het interviewblok voor drie klasgenoten. Er is ook een thuisversie zonder het interviewblok, handig om aan ouders mee te geven.
Over het boek
Daarom heet ik zo! is een prentenboek van Rigoberta Mejia Sian over Tina, die ontdekt dat haar naam wel degelijk een verhaal heeft. Het is een rustig boek dat uitnodigt tot samen lezen en praten, geschikt voor het voorleesmoment in de klas en voor het slapengaan.
Wat het inhoudelijk sterker maakt dan een gemiddeld prentenboek is de zorgvuldigheid onder de oppervlakte: elke naam die voorbijkomt is cultureel en taalkundig uitgezocht en draagt een eigen achtergrond. Daardoor werkt het boek op meerdere lagen, en is het net zo goed een gesprek tussen kind en volwassene als een verhaal.
Verder lezen met de groep
Allemaal Anders sluit er naadloos op aan. Waar Daarom heet ik zo! laat zien dat je naam een verhaal draagt, gaat dit boek over verschillen in bredere zin en waarom die juist iets moois zijn. Samen brengen ze het gesprek op gang over wie je bent, waar je vandaan komt en waarom dat ertoe doet in een groep.
Ali's Afro is een tweede goede match, omdat het op een persoonlijke en liefdevolle manier ingaat op identiteit en uiterlijk. Ali worstelt met haar haar dat steeds groter wordt en voelt zich anders dan haar klasgenoten. Net als bij namen gaat het om iets wat iedereen heeft en waar toch niet iedereen even makkelijk over praat.